Burgerschapsvorming complex?

Drie praktische instrumenten waarmee de leerling aan zet is!

Auteurs: Majorie Weistra en Jaap Versfelt | Datum: 22 januari 2019 | Leestijd: 8 minuten
Onderwijs is meer dan leerlingen kennis bijbrengen. Vraag leraren wat ze echt belangrijk vinden aan onderwijs en je hoort termen als ‘sociale ontwikkeling’, ‘eigenaarschap’, ‘talentontwikkeling’ of zelfs ‘Bildung’. Kort samengevat: burgerschapsvorming. Maar hoe doe je dat? Hoe richt je je onderwijs in zodat je niet alleen met leerlingen praat over burgerschap, maar er ook mee aan de slag gaat? Want alleen door te doen, ontwikkel je bij leerlingen vaardigheden om straks hun leven in de maatschappij op een goede manier vorm te geven. We geven drie instrumenten waarmee de leerling, de leraar en het onderwijs geholpen is!

Waar lopen scholen tegenaan?

Wie je ook spreekt in het onderwijs, iedereen vindt het belangrijk om leerlingen voor te bereiden op de samenleving. Leraren en directeuren vinden het echter nog niet zo makkelijk om aan te geven hoe ze dat dan doen. Een plan of uitgewerkte leerdoelen heeft de school vaak niet. Daarmee is de invulling afhankelijk van de individuele leraar. Nu is het maken van een papieren plan natuurlijk geen oplossing. Maar er liggen veel kansen, constateert ook de Onderwijsinspectie1, om meer doelgericht en in samenhang te werken aan burgerschapsvorming.

Ook in het mbo speelt de uitdaging om burgerschap naar een hoger plan te krijgen en nog meer te integreren met de beroepsgerichte vakken en loopbaanoriëntatie. In je eentje burgerschap vormgeven is lastig. Daarvoor heb je je collega’s nodig om te bespreken op welke manier jullie dat gaan doen. Want je kunt niet volstaan met de aanschaf van een methode rondom burgerschap. Het gaat juist om voorbeeldgedrag van de leraar en het actief betrekken van de leerlingen bij allerlei thema’s. En dan helpt het om hier concrete instrumenten voor te hebben die je samen met je collega’s inzet.


Drie praktische instrumenten om burgerschapsvorming dagelijkse handen en voeten te geven

Wat je in de eindtermen ziet van het Nationaal Expertisecentrum Leerplanontwikkeling (SLO)2, is dat je leerlingen moet laten meedenken over het reilen en zeilen op school en in de klas (zie kader). Dat is goed nieuws. Want je kan daarmee een driedubbel effect bereiken. Niet alleen werk je zo ongemerkt aan burgerschapsvorming van leerlingen, je krijgt ook hun ideeën over hoe het onderwijs op school nog beter kan én je verhoogt hun betrokkenheid en motivatie.

Op honderden leerKRACHT-scholen in heel Nederland zijn leraren aan de slag gegaan om leerlingen op deze manier te betrekken. Daarvan geven we hier drie voorbeelden, die je elk in je eigen klas toe kunt passen. Ongeacht of je nu in het basis-, voortgezet- of beroepsonderwijs werkt. Van elk van deze voorbeelden zijn er op onze site praktische materialen beschikbaar die leraren direct kunnen gebruiken:


1. Verbeterbord in de klas

Wat is het?
Leerkracht voor het verbeterbordEen verbeterbord is een fysiek bord dat zichtbaar in de klas hangt. Aan de hand van de inhoud op het bord heeft de klas in een vaste ritmiek een gesprek met elkaar. Dit gesprek gaat over hoe het met de leerlingen gaat, over leer- en gedragsdoelen die de leerlingen willen behalen en de bijbehorende acties en over de planning.

Hoe draagt het bij aan burgerschapsvorming?
Leerlingen leren regie te nemen over hun leerproces. Maar ook zicht te hebben op de ander en hulp aan te bieden of aan te nemen. Ze leren samen doelen te bepalen en daar acties aan te koppelen zodat je een situatie kunt verbeteren. Ze krijgen verantwoordelijkheid. Ze ondervinden dat je door kleine stapjes te nemen, verder kunt komen.

Wat kun je morgen al doen in de les?
Hang drie smileys op in de klas (vrolijke, neutrale en droevige). Vraag in de ochtend en aan het eind van de dag (of begin en einde van een les) hoe het met de leerlingen gaat. Dit kan simpel door bijvoorbeeld een eigen knijper/icoontje op te hangen bij de juiste smiley of door vingers op steken en te turven. Koppel daaraan de vraag of iemand zijn smiley wil toelichten. Let op, verplicht een leerling hier niet toe. Vraag ook wat anderen kunnen doen om te helpen om vrolijker te worden.



2. Leerlingarena

Wat is het?
De leerlingarena is een gespreksvorm waarbij leerlingen hun mening geven over onderwijsgerelateerde onderwerpen. Zo’n acht tot tien leerlingen zitten in een binnenkring met een gespreksleider (leraar). Alle andere leraren zitten erom heen en mogen alleen luisteren. Leraren dragen van tevoren onderwerpen aan waarop ze de mening van leerlingen over willen horen. De antwoorden van de leerlingen gebruiken de leraren om tot verbeterideeën te komen.

Hoe draagt het bij aan burgerschapsvorming?
Leerlingen leren naar elkaar te luisteren. Maar vooral ook om hun mening te bepalen en op een constructieve manier te uiten. Ze oefenen hiermee invloed uit op hun omgeving. Koppel daarom altijd aan leerlingen terug wat jullie met hun input gaan doen. Want dan merken ze dat ze serieus genomen worden.

Wat kun je morgen al doen in de les?
Bedenk een aantal vragen die je graag aan je leerlingen wilt stellen over jouw lessen. Vraag een aantal leerlingen om in de binnenkring plaats te nemen. Zet de andere leerlingen daar om heen om te luisteren. Leg de vorm en de bedoeling uit. Vraag één leerling om op een flap de antwoorden op te schrijven of vraag een collega dit te doen. Bedenk samen met de hele klas wat jullie met de antwoorden kunnen doen om de lessen nog beter te maken.



3. OnzeLes app

Wat is het?
Het is een app om heel gericht feedback te krijgen op je les. We hebben de app ontwikkeld samen met de leerlingvakbonden LAKS en Job en de lerarenvakbonden AOb en CNV Onderwijs. Je vraagt leerlingen eerst om met elkaar na te denken waaraan een goede les moet voldoen. Hiermee wordt van leerlingen al een actieve houding gevraagd. Aan de hand van de criteria die ze zelf bedenken, geven ze feedback op lessen via OnzeLes app.

Hoe draagt het bij aan burgerschapsvorming?
OnzeLes maakt leerlingen bewust van wat zij nodig hebben om goed te kunnen leren. Het geeft ze inzicht en invloed. Ze leren ook om evenwichtig feedback te geven door zowel tops als tips te benoemen. De tips formuleren ze op een positieve manier. Dus niet ‘het is te druk in de klas’, maar ‘meer orde zou mij helpen’. Hiermee draagt het bij aan goed burgerschap waarbij respectvol en opbouwend omgaan met elkaar belangrijk is.

Wat kun je morgen al doen in de les?
Hang een flap op deur met twee kolommen: tops en tips. Geef leerlingen aan het eind van de dag of les post-its. Vraag ze om één top en één tip op te schrijven over hoe ze de les hebben ervaren. Bespreek de les of dag daarna de input en wat jij en de leerlingen daarmee gaan doen.



Kortom, door het inzetten van een aantal instrumenten van leerKRACHT, kun je actief werken aan burgerschap. Je stimuleert de betrokkenheid van leerlingen, je maakt het onderwijs op school nog beter én je leert ze kritisch mee te denken en zelf in actie te komen. En misschien wel het belangrijkste: je daagt ze uit om rekening te houden met elkaar en elkaar te helpen.


Wat is burgerschapsvorming?

Sinds 2006 is in de wet vastgelegd dat basis- en voortgezet onderwijs actief burgerschap en sociale integratie moeten bevorderen. In het mbo is burgerschap zelfs een kwalificatie-eis. Het SLO geeft scholen houvast. Ze heeft doelen beschreven rond democratie, participatie en identiteit. Denk bij democratie aan het leren uitwisselen van standpunten, bij participatie aan bijdragen aan een goede leeromgeving in de school en bij identiteit aan persoonsvorming. Als je nader inzoomt op de eindtermen van het SLO voor het curriculum, kom je praktische zaken tegen zoals:

  • Deelnemen aan discussie en overleg
  • Eigen mening met anderen bespreken
  • Een serieuze en respectvolle dialoog met anderen aangaan
  • Een verbetering in de klas of school meehelpen te organiseren en initiëren
  • Bijdragen aan het maken en uitvoeren van regels en afspraken in de klas en op school
  • Conflicten op vreedzame wijze oplossen

Ook de Onderwijsraad3 geeft aan dat sociale vorming belangrijk is voor de ontwikkeling van jongeren. Ze hebben behoefte aan een brede cultuuroverdracht, waaronder kennis van tradities en moraal. Deze cultuuroverdracht vormt hun persoonlijkheid en bereidt hen voor op het functioneren in de (democratische) samenleving. De Onderwijsraad heeft dit uitgewerkt in vier opdrachten aan het onderwijs:

  • bied oriëntatie en nodig uit tot zingeving (algemene vorming)
  • bevorder burgerschap
  • versterk de samenwerking tussen ouders, jongeren en school
  • werk aan een verbindende schoolcultuur (en tegengaan van onderwijssegregatie)

Kortom, zowel het SLO als de Onderwijsraad beschrijven zaken die je niet leert uit een boekje, maar veel meer gaan over een houding en vaardigheden die je leert door te doen.

close


Nieuws en tips rechtstreeks in je inbox?

Meld je aan voor onze Nieuwsbrief