Onderwijsachterstanden effectief en snel wegwerken

In drie stappen, met interventies die bewezen werken

Onderwijsachterstanden effectief en snel wegwerken

De Corona-crisis trekt diepe sporen in het onderwijs. Leerlingen en leraren gaan door een jojo van lock-downs, thuisonderwijs en toch weer naar school. Ondertussen lopen de achterstanden in het hele onderwijs op en dat raakt kwetsbare kinderen het hardst.

De overheid komt in actie met het ‘Nationaal Programma Onderwijs’ met forse financiële ondersteuning. Maar het zijn de schoolleider en de leraren die het verschil maken. Een blik leraren opentrekken? Vergeet het maar met het lerarentekort. Wat dan? De oplossing ligt in het kiezen voor die interventies die, binnen de schaarse tijd van leraren, het meeste opleveren. Welke interventies zijn dat? 


Eerst even dit: mogen we wel over achterstanden praten?


Dat er achterstand is opgelopen is een feit. Dat snapt iedereen. Met een leraar voor de klas bereik je meer. Dan hebben we het niet alleen over het cognitief leren, maar ook over de brede ontwikkeling van het kind. Thuis achter je computer krijg je als leerling minder mee.

Wat zei minister Arie Slob hierover in de Telegraaf: “Dit jaar hebben veel meer kinderen moeite om hun schooljaar goed door te komen dan normaal en blijven misschien zitten.

Veel mensen grepen dit interview aan om te pleiten om het woord ‘achterstanden’ dan maar helemaal niet meer te gebruiken. Want dit motiveert niet.

Wat we beter kunnen doen is elke dag te werken aan wat wél mogelijk is: onze leerlingen maximaal laten leren en daar als leraren en schoolleiders elke dag kleine successen mee boeken. En na een aantal maanden of misschien wel een paar jaar, zijn we waar we willen zijn.


De overheid komt te hulp: het Nationaal Programma Onderwijs


Het goede nieuws is dat de overheid scholen te hulp schiet. Met het Nationaal Programma Onderwijs. Met een enorme zak geld: € 8,5 miljard voor de komende 2,5 jaar.

Elke school die met een goed plan komt dat gebruik maakt van effectief bewezen interventies krijgt geld. Die keuzes moeten breed gedragen zijn binnen de scholen, onder meer met instemming van de  medezeggenschapsraad. Leraren en schoolleiders zijn daarmee aan zet.

Geld zat dus. Maar daarmee is er niet vanzelf een oplossing.

We weten allemaal dat een goede leraar voor de klas het verschil maakt, onderzoek na onderzoek toont dat aan. En die goede leraren, laat daar nou net een tekort aan zijn. Bovendien zijn die leraren moe, na een schooljaar ‘vol gas’ gaan met Corona.

Je kunt proberen op een andere manier capaciteit te regelen. Bijvoorbeeld bijles door studenten, inzet van vrijwilligers, inschakelen van externen. Maar uiteindelijk maakt een sterke leraar voor de klas het verschil.

Je zult dus moeten woekeren met schaarse leraar-capaciteit. Hoe doe je dat?


Hoe ga je om met schaarse capaciteit?


Door dát te doen dat het meeste oplevert. Zo simpel is het: keuzes maken.

Maar wat levert het meeste op?

Er zijn twee dingen die het verschil maken:

  • Een sterk lerarenteam op een school met een verbetercultuur
  • Extra maatregelen gericht op achterstanden

Een sterk lerarenteam op een school met een verbetercultuur


Onderzoek laat zien dat scholen die meer leerwinst bereiken met hun leerlingen een verbetercultuur hebben. Een cultuur waarin leraren van elkaar leren en samen met hun schoolleider en leerlingen elke dag het onderwijs een beetje beter maken.

Dit constateren zowel de Onderwijsinspectie als McKinsey. Die deden allebei onderzoek naar de grote verschillen in leerwinst tussen Nederlandse scholen.


Figuur 1: Uitkomst onderzoek Inspectie naar schoolverschillen

schoolverschillen

Wat ziet de Inspectie leraren doen op scholen met zo’n cultuur? Die zorgen voor een goed lesklimaat, hun leskwaliteit is goed en ze gebruiken technieken zoals formatief handelen. Allemaal technieken die je terugvindt in boeken over ‘evidence informed’ onderwijs zoals ‘Op de schouders van reuzen’, ‘Wijze Lessen’ en ‘Klaskit’.

Zo’n cultuur creëren klinkt eenvoudig, maar kan in de praktijk pittig zijn. Onderzoek van de Universiteit Utrecht op 231 scholen die werken met het leerKRACHT-programma laat zien dat het kan. De onderzoekers constateren dat daar binnen één jaar een lerende cultuur ontstaat en dat leraren aantoonbaar beter worden in hun vak.

Moet je het daar dan bij laten?

Nee, je kunt daarnaast nog een stel gerichte interventies voor het wegwerken van achterstanden inzetten. Maar die werken niet allemaal even goed. En sommige kosten meer tijd dan andere. Hoe kom je tot een keuze?


Extra maatregelen gericht op achterstanden


Je kunt niet alles. Hoe bepaal je dan waar je mee aan de slag gaat? Bij die keuze zijn twee dingen belangrijk:

  • Welke interventies leveren de meeste leerwinst op?
  • Welke interventies kosten leraren de minste tijd?

Het goede nieuws is dat hier net onderzoek naar is gedaan. Het Nationaal Regieorgaan Onderwijsonderzoek (NRO) publiceerde het onderzoek ‘Onderwijsachterstanden voorkomen en verkleinen’ van onderzoeksinstituut LEARN! van de Vrije Universiteit. De onderzoekers keken naar de interventies waar de meeste scholen voor kozen in het eerdere programma van het ministerie van onderwijs voor het terugdringen van achterstanden.

Uit hun onderzoek komen drie interventies die veel opleveren: peer tutoring (met name in het VO), één op één begeleiding en professionalisering van leraren. En een aantal die relatief veel tijd kosten maar weinig effect bereiken: verlengde schooldagen en zomerscholen.


Doe hier je voordeel mee. Jullie tijd is schaars, kies voor wat het meeste oplevert.


Tabel 1: overzicht interventies wegwerken onderwijsachterstanden
Overzicht InterventiesImpact ★Benodigde inzet ▲
Peer tutoring VO★ ★ ★ ★▲ ▲
1 op 1 begeleiding★ ★ ★ ★▲ ▲ ▲
Professionalisering leerkrachten★ ★ ★ ★▲ ▲ ▲
Remedial teaching★ ★ ★▲ ▲
Peer tutoring PO★ ★ ★▲ ▲
Zomer scholen VO★ ★ ★▲ ▲ ▲
Adaptieve online programma’s★ ★
Ouderbetrokkenheid★ ★
Zomer scholen PO★ ★▲ ▲ ▲
Verlengde schooldag★ ★▲ ▲ ▲

Impact

★ = geen ★★= klein ★★★ = middel ★★★★ = groot

Benodigde inzet

▲ = beperkt ▲ ▲ = middel ▲ ▲ ▲ = groot


Onderwijsachterstanden

Wanneer een kind ten opzichte van leeftijdgenoten achter is in onderwijs of opleiding, dan spreekt men van een onderwijsachterstand. Dat is een probleem, want wanneer een kind eenmaal een achterstand heeft, haalt het deze amper meer in. En dat heeft gevolgen voor de latere kansen op een zelfstandig leven met betaald werk en een goede gezondheid.



Nationaal Programma Onderwijs

Het doel van dit programma is om leerlingen en studenten te helpen hun gaven en talenten tot bloei te brengen, ondanks de coronacrisis en de gevolgen daarvan voor het onderwijs. Daartoe wordt de komende twee en een half jaar € 8,5 miljard extra geïnvesteerd in het gehele onderwijs, van het funderend onderwijs tot en met het hoger onderwijs.


Schoolverschillen in het PO


Scholen verschillen in de leerresultaten die hun leerlingen behalen. Deze poster toont factoren die verschil maken (waar het gaat om het handelen van leraren en schoolleiders) en een suggestie voor een werkwijze om als team samen aan de slag te gaan om hoge(re) leerresultaten te realiseren.

Lees meer

Nationaal Programma Onderwijs


Minister Van Engelshoven en minister Slob informeren de Tweede Kamer over de investeringen in het onderwijs via het Nationaal Programma Onderwijs: steunprogramma voor herstel en perspectief.

Lees meer

Onderwijsachterstanden voorkomen en verkleinen

Lees meer

Wil je meer weten over leerKRACHT?



Figuur 2: Handvatten om doelgericht mee aan de slag te gaan