Stichting Leerkracht
Versterken van didactische vaardigheden in 5 praktische stappen

Versterken van didactische vaardigheden in 5 praktische stappen

9 augustus 2022 Leestijd: 8 minuten

Een goede leraar maakt het verschil. Reden om vol in te zetten op het ontwikkelen van didactische vaardigheden. In de praktijk is dat lastig, wijst onderzoek uit: leraren voeren te weinig regie over eigen ontwikkeling, er is te weinig tijd in de waan van alle dag, en trainingen zijn vaak te algemeen om effect te hebben op de lespraktijk. Hoe lukt het dan wel? In deze blog vind je 5 praktische handreikingen, gebaseerd op onderzoek en de jarenlange ervaring van Stichting leerkracht met leren in teamverband.

Wat is het belang van een sterke leraar?

Een goede leraar maakt het verschil. Daar is enorm veel bewijs voor. Bijvoorbeeld onderzoek door het Centraal Plan Bureau (CPB). Zij constateren dat het kwart docenten dat de meeste leerwinst boekt, leerlingen één onderwijsniveau beter laat presteren dan het kwart docenten dat de minste leerwinst boekt. Bovendien laat het CPB zien wat het effect is van een goede leraar op de lange termijn. Zo zijn er zelfs meetbare gevolgen gevonden op het loon en de woonwijk van dertigers die één jaar een goede in plaats van gemiddelde docent hadden op de basisschool. Als een enkel jaar al zoveel verschil maakt, wat zou dan het effect zijn van een hele schooltijd les krijgen van écht goede leraren?

Hoe kan je vaardigheden van leraren te versterken? 

Wat is er nodig om op effectieve manier didactische vaardigheden tot ontwikkeling te brengen? In onderzoek hierover komt een aantal interessante bevindingen naar voren. We vullen ze direct aan met tips uit onze eigen praktijk. 

1. Zorg dat leraren leerdoelen stellen en zelf regie nemen over hun leren 

Voor leraren geldt hetzelfde als voor leerlingen: het leerrendement wordt groter als ze meer eigenaarschap nemen, doelen stellen en zelf hun leerproces sturen. Ze kunnen zo het geleerde beter laten aansluiten bij hun eigen leerbehoefte, en beter de vertaling maken naar hun lespraktijk. Helaas, zo blijkt uit onderzoek, nemen leraren nog te weinig regie als het over hun eigen professionalisering gaat. Hoe kun je dat stimuleren? 

  • Eigenaarschap begint bij samen doelen te bepalen. Analyseer als lerarenteam de schooldata (opbrengsten en leerling enquêtes) en bepaal samen de ambitie en de 2 à 3 belangrijke onderwijsinhoudelijke thema’s voor het komende jaar, zowel voor leerlingen, als voor het team. Zorg dat je ambitie en thema’s bondig formuleert, en duidelijk zichtbaar in de teamkamer hangt.
  • Creëer draagvlak voor samen leren: bespreek wat het team nodig heeft om de gezamenlijke ambitie voor leerlingen te realiseren. Een mooie manier hiervoor is samen te dromen over de vraag: Hoe ervaar je het team nu? Hoe zou je over een jaar willen dat je het team ervaart? Je kunt dit intuïtief maken door teamleden bij elke vraag een beeld te laten

Een voorbeeld van een school uit het Primair onderwijs: Het team van De Regenboog bepaalt 3 thema’s op basis van analyse van de data: begrijpend lezen, rekenen en de implementatie van een nieuwe sociaal emotionele methode. Hun ambitie is om door duidelijke leerlijnen en leerdoelen meer eigenaarschap bij leerlingen te creëren en daardoor grotere opbrengsten te realiseren. Het lerarenteam erkent dat daarvoor nodig is dat ze niet te veel tegelijk willen, en dingen ook afmaken. Ze delen de droom van een team dat samen het inhoudelijk gesprek weer voert over onderwijs en focust op één ding tegelijk.

2. Besteed aandacht aan een effectieve leeromgeving: tijd en passende ondersteuning

De onderwijspraktijk is druk. Diepgaand gesprek over de inhoud gaat makkelijk ten onder aan organisatorisch werk. Net als bij leerlingen, helpt het om tijd en ruimte te maken voor leren. Om leraren daarbij tot dieper leren te krijgen, buiten de eigen “bubbel”, is expertise van buiten belangrijk. Een leraar moet daarom passende ondersteuning krijgen van collega’s, experts en van de schoolleider. Bespreek met het team hoe je dit inricht. 

  • Organiseer tijd en ruimte voor interactie: een wekelijkse ritmiek van 1-1,5 uur waarin teams van 5-8 leraren samen werken aan onderwijs, werkt naar ervaring goed. Maak een zichtbaar jaarplan met periodes van 8-12 weken, waarin je naar een duidelijk doel toewerkt. Bepaal in welke periode jullie je aan welk thema willen wijden.
  • Organiseer ondersteuning: richt per thema een expertteam in dat zich verdiept in een van de gekozen thema’s. Zo’n expertteam kan data verzamelen voor het team, en vooronderzoek doen naar relevante werkpraktijken uit de literatuur, om deze te delen met het team.

Het team van De Regenboog spreekt af dat ze in subteams van 5-8 leraren cyclisch gaan werken aan telkens 1 thema tegelijk. Er wordt gebrainstormd hoe ze ook bij elkaars lessen kunnen meekijken. Dat kan tijdens gym, en ook de onderwijsassistent en schoolleider kunnen af en toe een deel van een les waarnemen. Ze beginnen met Begrijpend Lezen. Het expertteam doet vast onderzoek naar werkende principes uit de literatuur, en zet opbrengsten op een rij.

3. Zorg dat het geleerde direct effect heeft in de klas: werk cyclisch en actiegericht

Leraren zijn gemotiveerder voor professionalisering als ze ervaren dat het direct toepasbaar is op hun lespraktijk en hun leerlingen er direct en merkbaar de vruchten van plukken. Algemene trainingen hebben deze impact te weinig, en het rendement daarvan blijft daarmee achter.

Daniel Muijs en collega’s pleiten er in hun onderzoek daarom voor om cyclisch te werk te gaan. Daarbij sluit je aan bij behoeften van leerlingen in de klas en maak je van daaruit de vertaling naar benodigde vaardigheden van leraren. Door vervolgens direct te experimenteren in de klas, voorkom je ‘cosmetisch leren’ en wordt het geleerde meteen verankerd in de praktijk. Leren en verbeteren gaan zo hand in hand. Dat geeft energie!

Hoe doe je dat? 

  • Bepaal leerlingdoelen: laat leraren samen bepalen welke behoeften hun leerlingen hebben binnen een gekozen onderwijsinhoudelijk thema. Dat kan je doen door voor het thema specifieke opbrengstgegevens te analyseren, en door aan leerlingen zelf vragen te stellen. Formuleer het leerlingdoel zo concreet mogelijk, bijvoorbeeld vanuit leerlingperspectief “De leerling kan….. , ziet…., weet……, voelt……”
  • Ontwerp samen een les of werkvorm. Bespreek samen wat dit leerlingdoel van jou als leraar vraagt. Het expertteam kan hierbij de werkende principes uit onderzoek aandragen die van betekenis zijn in de praktijk. Pas deze nieuwe inzichten en technieken direct toe, door samen een klein experiment te laten ontwerpen dat iedereen dezelfde week nog in de praktijk kan brengen.

Het team van De Regenboog analyseert de resultaten van begrijpend lezen die door het expertteam zijn voorbereid. Het valt ze op dat in groep 5 de ontwikkeling stagneert. Na gesprekken in een leerlingarena, blijkt dat leerlingen in groep 5 begrijpend lezen saai vinden en hun aandacht er niet bij kunnen houden. Het expertteam draagt aan dat vooral werken aan kennis van de wereld en woordenschat relevant is voor een goed tekstbegrip (zie ook dit artikel over Begrijpend Lezen). Leraren besluiten de doelen van begrijpend lezen te koppelen aan de thema’s van wereldoriëntatie. Ze betrekken de kinderen bij het kiezen van de thema’s. In hun werksessies werken ze onder begeleiding van het expertteam aansprekende lessen uit, met aandacht voor vergroten van de woordenschat.

4. Creëer een cultuur waarin leraren gebruik maken van elkaars kwaliteiten

Professionals leren van elkaar, door af te kijken en feedback te krijgen van een “critical friend”. Kortom, door observatie en feedback. Dat kunnen directe collega’s zijn of iemand uit het expertteam, die gericht kan observeren en tips kan geven. 

  • Bezoek doelgericht elkaars lessen. Nodig leraren uit om bij elkaar te kijken hoe het lesontwerp in de praktijk uitpakt. Sommige leraren moeten hiervoor een drempel over. Begin in dat geval positief: Naar wie ben je nieuwsgierig om eens bij te kijken? Of vraag de collega met wie je een lesonderdeel hebt ontworpen om mee te kijken wanneer je dat onderdeel gaat uitvoeren. Zo heb je een paar extra ogen in de inderdaad het beoogde effect heeft op alle leerlingen. Spreek vooraf duidelijk af waarnaar of naar wie je wil dat je bezoeker komt kijken, of wat je wil leren als je bij iemand anders kijkt.
  • Bespreek het lesbezoek na. Hoe zag de les eruit? Wat zag je de leraar doen? Wat was het effect op de leerling? Wat werkte goed? Wat had anders gekund? Wat neem je beiden mee? Zo sta je er niet meer alleen voor.

Ireen uit groep 8 en Jeroen uit groep 3/4 besluiten bij elkaar te gaan kijken. Ireen hoopt van Jeroen vooral creatieve werkvormen te leren om kinderen beter bij de les te kunnen betrekken. Jeroen vraagt Ireen mee te kijken naar de dynamiek tussen een aantal onrustige leerlingen die zich niet kunnen focussen tijdens het stil lezen moment. Jeroen voelt zich gesteund door de feedback van Ireen, waardoor hij duidelijker in kan grijpen en deze leerlingen beter kan helpen zich te concentreren. Ireen is geïnspireerd door de creatieve manier waarop Jeroen de kinderen bij het thema weet te betrekken. Samen denken ze een les uit, waarbij kinderen uit groep 8 gaan lezen met die uit groep 3/4.

5. Zorg voor succeservaringen, door organiseren van formatieve en summatieve feedback

Veel leraren hebben het gevoel nooit ‘klaar’ te zijn. Als je niet meet wat je handelen oplevert, ervaar je ook nooit succes. Evalueer daarom zowel inhoud als proces regelmatig aan de hand van kwantitatieve en kwalitatieve feedback. Zo krijgen leraren een gevoel van voortgang, en kan je werkende praktijken beter borgen en verbreden in je school. 

Hoe doe je dat? 

  • Organiseer feedback van leerlingen: Raadpleeg de opbrengsten, en vraag aanvullend feedback aan leerlingen: hoe hebben zijn het experiment ervaren? Wat werkte er goed? Wat werkte er minder? Dit kan in een leerlingarena of in een interview in de klas.
  • Blik na iedere periode terug op proces en resultaat: Verbind de resultaten van de subteams door gezamenlijk terug te blikken in een retrospective. Houd de ambitie, doelen en data bij de hand. Benoem successen en borg werkpraktijken die je als team wil vasthouden. Bespreek ook wat er goed werkte in het leerproces, en wat je een volgende keer liever anders zou zien.

Na afloop van de les vraagt Ireen aan het onrustige groepje leerlingen uit groep 3/4 of ze zich nu beter kunnen concentreren. Ze geven aan dat ze het eigenlijk wel fijn vinden nu meester Jeroen wat strenger is. Samen besluiten ze daarnaast om meer strips in het aanbod op te nemen, en om een gekozen verhaal soms uit te spelen. Aan het eind van de periode kijken de leraren samen terug tijdens een studiedag: leraren geven aan dat er meer enthousiasme is voor lezen bij leerlingen, en er merkbaar meer geconcentreerde leestijd is. Als vervolgstap willen ze samen nog meer creatieve verwerkingsopdrachten bedenken. Ook het proces wordt geëvalueerd: het team geeft aan meer verbinding te ervaren, en het gesprek gaat weer over onderwijs! Het bij elkaar kijken was spannend, maar ook inspirerend en leerzaam. Leraren hebben niet meer het gevoel er alleen voor te staan. Wel willen ze nog meer feedback van de leerling betrekken in hun leerproces.

Best een klus misschien, zo lijkt het, om te zorgen dat je team echt tot effectief leren komt. Soms is het een kwestie van doen, soms is ondersteuning van een programma echt nodig. Gelukkig hebben we een bewezen aanpak waarin je binnen een jaar kan groeien naar een verbetercultuur op school, waarin je iedere dag samen leert en het onderwijs beter maakt.

Wil je over het realiseren van een lerende cultuur met ons in gesprek?

Neem contact met ons op

Meer informatie

Een geïntegreerde aanpak voor professionele ontwikkeling van leraren
CPB rapport Kansrijk Onderwijsbeleid
35 jaar Education Effectiveness Research
Rosenshine legt uit hoe hij komt tot zijn beroemde 10 principes voor effectieve instructie

Verwante onderwerpen

Professionele leergemeenschap

25 mei 2020 5 minuten

Verbeteren van lessen

14 januari 2020 5 minuten

Evidence-informed werken

12 februari 2021 5 minuten

Ontvang het laatste nieuws

Blijf op de hoogte van alles rondom Stichting leerkracht door je aan te melden voor onze nieuwsbrief.

Door je in te schrijven ga je akkoord met ons privacybeleid en geef je toestemming om updates van Stichting leerkracht te ontvangen.

Niet beschikbar

Niet beschikbar

Persoonlijke gegevens

School

Vragen

Ontvang het laatste nieuws

Blijf op de hoogte van alles rondom Stichting leerkracht door je aan te melden voor onze nieuwsbrief.

Persoonlijke gegevens

School